Osobowość w teorii społeczno-poznawczej

Zgodnie z podstawowym założeniem społeczno-poznawczej teorii osobowości, zachowanie jest rezultatem interakcji miedzy osobą a środowiskiem. Teoria ta kładzie nacisk na społeczne źródła zachowania oraz znaczenie poznania (procesów myślowych) w funkcjonowaniu człowieka. Ludzie są ujmowani jako podmioty zdolne do aktywnego kierowania własnym życiem oraz uczenia się złożonych wzorców zachowania, pomimo braku nagród. Teoria ta wywodzi się z uczeniowego ujęcia osobowości. Podkreśla się tu społeczne źródła zachowania oraz znaczenie poznawczych procesów myślowych we wszystkich aspektach funkcjonowania człowieka – motywacji, emocjach i działaniu. Głowni teoretycy to Albert Bandura i Walter Michel.
Ważna jest zmienność zachowania, która jest odpowiedzą osoby na zmienność w środowisku. Zachowanie jest specyficzne wobec sytuacji, a ludzie w różnych sytuacjach ujawniają charakterystyczne dla siebie wzorce zachowań. W tej teorii ważniejsze jest w jakich sytuacjach jednostka reaguje ekstrawertywnie a w jakich introwertywnie, a nie jaki ma ogólny poziom ekstrawersji – introwersji w porównaniu z innymi.

Rozbieżność informacyjna jako źródło informacji

Współczesna psychologia osobowości postuluje istnienie swoistego procesu motywacyjnego uruchamianego na poziomie struktur poznawczych. Motywacja powstaje w wyniku konfrontacji informacji napływających z informacjami zakodowanymi w sys. poznawczym. Właściwość wzbudzania motywacji ma przede wszystkim tzw. rozbieżność informacyjna (Łukaszewski, 1976, 1976), czyli różnica w treści informacji dotyczących tego samego stanu rzeczy. Występuje w formie rozbieżności (niezgodności, sprzeczności) między informacjami napływającymi i między informacjami już zakodowanymi. Na rozbieżność informacyjną składają się głównie informacje sprzeczne, nowe, różnorodne, nieoczekiwane, niepewne, wieloznaczne lub złożone.
Moc regulacyjna rozbieżności informacyjnej zależy od:
–    treści informacji (tzn. czy dotyczą stanów otoczenia, własnej osoby, relacji ja- otoczenie lub programów zachowania się)
–    stopnia ich znaczenia dla systemu
–    perspektywy czasowej (stany rzeczy przeszłe, teraźniejsze i przyszłe)
–    charakteru stanów rzeczy (np. typowe i idealne)
–    reguł przetwarzania informacji np. zasad zgodności ewaluatywnej lub deskryptywnej)

Teorie zmian postaw

Postawa – względnie stała (trwała) skłonność człowieka do pozytywnego lub negatywnego wartościowania jakiejś osoby, obiektu lub zdarzenia (a więc oceniania go i/lub reagowania na nań określonymi emocjami).

Postawy różnią się znakiem (negatywny, pozytywny), natężeniem (mniejsze, większe) i spełnianą funkcją. Charakteryzują się także innymi własnościami jak:
– ważność
– wewnętrzna zgodność
– stopień powiązania z innymi postawami (np. postawa jest tym ważniejsza dla jego posiadacza im bardziej powiązana z jego ja (koncepcją własnej osoby), wyznawanymi wartościami i innymi postawami. Postawy ważne trudniej zmienić.
Postawa może wykształcać się na bazie własnych doświadczeń (dotychczasowe emocje, przekonania i zachowania związane z jej obiektem) bądź też przyjmowana jest od innych osób. Silna postawa ułatwia lub zniekształca przetwarzanie informacji na temat jej obiektu. W pewnych warunkach selektywnie poszukujemy informacji zgodnych z własną postawą, a unikamy informacji niezgodnych, lepiej też zapamiętujemy informacje związane (szczególnie zgodne) z postawą.

Postawa wpływa na zachowania na mocy co najmniej dwóch mechanizmów:
– przez automatyczne kształtowanie sposobu spostrzegania obiektu i
-przez kontrolowane kształtowanie świadomych intencji kierowanych na obiekt.
Na postawy wpływają wartości (nigdy odwrotnie) a są to: pojęcia lub przekonania o pożądanych stanach docelowych lub zachowaniach, które wykraczają poza specyficzne sytuacje, kierują wyborami i ocenami zachowań i zdarzeń oraz są uporządkowane według względnej ważności.

Rola Ja w funkcjonowaniu jednostki

Struktura Ja – obraz ja, obraz własnej osoby, samowiedza, stanowi główny ośrodek regulacji i integracji zachowania się, uformowana w wyniku procesów abstrahowania, przekształcania i uogólniania doświadczeń dotyczących własnej osoby jako odrębnego obiektu. Struktura ja integruje szeroki zakres informacji dotyczących stanu wewnętrznego, wyglądu, fizycznych właściwości, umiejętności i zdolności, potencjalnych możliwości, własnych potrzeb, postaw i pozycji wśród innych ludzi, przebiegu i wyniku działań (zachowań) oraz tego, jak postrzegają nas inni.
Już w końcu trzeciego roku życia można u dziecka dostrzec pierwsze objawy jego zdolności do poznawczego wyodrębniania siebie z otoczenia. Można dostrzec wyłanianie się pojęcia „Ja”. Pojęcie to tworzy się jako rezultat gromadzenia informacji dotyczących samego siebie. Są to informacje o przebiegu i wynikach własnej aktywności, o stanach własnego organizmu, o procesach psychicznych zachodzących w jednostce (jej myśli, fantazje, uczucia, a także odnoszące się do niej opinie innych ludzi). Informacje tego typu, ulegając przekształceniu i uogólnieniu tworzą system, który wyodrębnia się od innych systemów poznawczych funkcjonujących w umyśle. Dzięki temu wyodrębnieniu człowiek ma zdolność rozdzielania doświadczeń takich, które odnoszą się do niego i takich, które odnoszą się do obiektów świata zewnętrznego (rozróżnianie snów, fantazji, myśli, marzeń od tego co rzeczywiste).

Etapy rozwoju tożsamości człowieka wg Eriksona i Jamesa Marcii

Teoria ta dotyczy całego okresu życia jednostki ze starością włącznie. Jest teorią stadialną, co znaczy, że określa mniej lub bardziej dokładnie w jakim wieku nowe formy zachowania pojawiają się w odpowiedzi na nowe oddziaływania społeczne oraz w wyniku zmian związanych z dojrzewaniem. Jego teoria zawiera w sobie 8 stadiów. Pierwsze 4 występują w niemowlęctwie i dzieciństwie, piąte w okresie dojrzewania, a trzy ostatnie w wieku dojrzałym ze starością włącznie. Szczególny nacisk na okres dojrzewania ponieważ wtedy dokonuje się przejście od dzieciństwa do wieku dojrzałego. To co dzieje się w tym stadium ma ogromne znaczenie dla osobowości człowieka dorosłego. Tożsamość, kryzysy tożsamości, oraz pomieszanie tożsamości to najbardziej znane pojęcia wprowadzone przez Eriksona.
Nie ma „rozkładu czasowego” stadiów, gdyż każdy ma własny „rozkład”, tzn. że stadia dopasowują się do jednostki a nie jednostka do torii. Nie jest też tak, że dawne stadia mijają bez śladu. Przeciwnie, każde przyczynia się do ukształtowania całej osobowości. W swoich pracach E opisuje te stadia w kategoriach „podstawowej jakości ego”, które wyłania się w czasie trwania każdego ze stadiów. Omawia „cnoty”, czyli silne strony ego, które pojawiają się kolejno w poszczególnych stadiach oraz rytualizacje specyficzne dla każdego stadium. Ich celem jest przekształcenie dojrzewającej jednostki w efektywnego i bliskiego innym członka społeczeństwa. Mogą jednak one stać się sztywne i wypaczone przekształcając się w rytualizmy.
Jądrem każdego stadium jest „kryzys podstawowy”, reprezentujący wyzwanie dla rozwijającego się ego i będący wytworem kontaktu z jakimś nowym aspektem społeczeństwa. Jednak „kryzys podstawowy” istnieje nie tylko w czasie trwania określonego stadium. Występuje w nim najwyraźniej, ale ma swoje korzenie w poprzednich i konsekwencje w następnych.

Atrybucje międzygrupowe

Atrybucja – wyjaśnienie przyczyn swoje bądź cudzego zachowania tworzone przez świadka tego zachowania.
Grupa – dwie lub więcej osób przebywających w tym samym miejscu w tym samym czasie.
Grupa niespołeczna – dwie lub więcej osób przebywających w tym samym miejscu w tym samym czasie, lecz niewspółpracujących ze sobą.
Grupa społeczna – dwie lub więcej osób współdziałających ze sobą oraz współzależnych od siebie w ten sposób, że w zaspokojeniu potrzeb i osiągnięciu celu muszą na sobie polegać.

Procesy grupowe:
1. Facylitacja społeczna – napięcie wynikające obecność obecności innych osób możliwości oceny naszego działania, obecność czego rezultatem jest lepsze wykonanie łatwiejszych zadań, lecz gorsze wykonanie zadań trudniejszych.
Dlaczego obecność innych wywołuje pobudzenie innych?
a) w obecności innych osób znajdujemy się w stanie większej gotowości, stanie czujności;
b) lęk przed oceną;
c) w trakcie wykonywania zadania występują pewne zakłócenia, które utrudniają nam koncentrację (hałasy, obecność innych osób)

Kontrowersje wokół pomiaru inteligencji

Pierwowzorem dzisiejszych testów IQ jest Skala Inteligencji Bineta-Simona (którego późniejszą wersją jest test Stanforda-Bineta). Została stworzona przez autora pojęcia ilorazu inteligencji – Alfreda Bineta w 1904 r. Pierwotnym założeniem tego testu było selekcjonowanie uczniów w szkołach podstawowych, którzy potrzebowali  szczególnej pomocy w edukacji. Założenie Bineta było następujące: słaby wynik testu IQ wskazuje na możliwość osiągnięcia dobrych wyników w nauce, ale osoby takie wymagają dodatkowej, specjalistycznej pomocy i wsparcia w szkole. Obecnie najbardziej popularnym testem dla dorosłych jest WAIS, używa się także często innego znanego testu: Testu matryc Ravena (Raven’s Advanced Matrices).
iloraz inteligencji – (IQ – od Intelligence quotient)  jest to wartość liczbowa testu psychometrycznego.  Służy do pomiaru inteligencji kognitywnej – czyli takie, która polega na kojarzenia informacji i operacji na symbolach. Wartość ta nie jest absolutną miarą inteligencji i  ma zawsze znaczenie relatywne. Rozkład wyników testu IQ jest przedstawiany za pomocą  krzywej Gaussa (o kształcie „dzwonu”). Test jest tak zbudowany, aby średni dla danej populacji (kraj, grupa wiekowa) wynik przeliczony wynosił 100 IQ, natomiast średni rozrzut (σ) statystyczny wyników wynosił 15. Wynik od 85 do 115 wskazuje więc na przeciętną inteligencję; wynik powyżej 115 wskazuje na inteligencję wybitną, zaś poniżej 85 na inteligencję niską.

Zalety i wady planu badawczego z powtarzanym pomiarem

Plany z powtarzanymi pomiarami
Plan z powtarzanym pomiarem – typ planu eksperymentalnego, w którym każda osoba badana bierze udział w każdym warunku eksperymentu (tzn. pomiar jest powtarzany dla każdej osoby).

ZALETY:
– plan ten wymaga niewielu osób badanych, jest więc idealny w sytuacji, kiedy badacze dysponują ich małą liczbą
– wygodny, zwiększa efektywność
– eksperyment przeprowadzony w ten sposób jest z reguły bardziej wrażliwy (wrażliwość eksperymentu odnosi się do zakresu, w jakim jest on w stanie wykryć różnice w zmiennej zależnej wywołane wpływem zmiennej niezależnej), aniżeli eksperyment oparty na planie grup niezależnych – jest to szczególnie atrakcyjne dla badaczy, którzy badają zmienne niezależne o słabym (trudno dostrzegalnym) wpływie na zachowanie
– czasami, jego stosowanie jest po prostu konieczne
– eliminuje zakłócający wpływ różnic indywidualnych, ponieważ te same osoby są przypisane do każdego poziomu zmiennej niezależnej

WADY:
– psycholodzy twierdzą, że może wystąpić efekt wprawy (zmiany zachodzące w osobach badanych w związku z wielokrotnym testowaniem; na efekt ten składają się czynniki pozytywne (np. znajomość zadania) jak i negatywne (np.nuda), który stanowić może zagrożenie dla trafności wewnętrznej eksperymentu
– nie można go wykorzystać do badania psychologicznego różnic indywidualnych, takich jak wiek lub płeć
– nie jest odpowiedni gdy poziomy zmiennej niezależnej wyrażają jakąś sekwencję następujących po sobie zdarzeń ( np. zwierzę nie może znaleźć się w grupie kontrolnej, kiedy przeszło już uszkodzenie mózgu)
– nie nadają się tu eksperymenty, w których wprowadzenie poszczególnych warunków zajmuje dużo czasu
– plan ten nie powinien być stosowany, kiedy oczekuje się nieliniowych efektów wprawy
– nie można używać zadań nieodwracalnych

Afiliacja i przynależność jako przykłady potrzeb społecznych

Potrzeby afiliacji (przynależności i miłości, akceptacji, afirmacji); ich zaspokojenie rzutuje na sposób widzenia świata, także na rozwój; występują w dążeniach przezwyciężenia osamotnienia, alienacji.
Teoria potrzeb Maslowa
Teoria motywacji Maslowa zakłada obecność dwóch mechanizmów motywacyjnych: tak zwanych potrzeb niedoboru oraz tak zwanych potrzeb wzrostu, niekiedy nazywanych przez niego metapotrzebami.
Potrzeby pierwszego rodzaju ułożone są hierarchicznie: od najbardziej pierwotnych potrzeb fizjologicznych (powietrze, pokarm, woda, sen, seks), które są w swym działaniu kategoryczne, ale – zdaniem Maslowa – bynajmniej nie jednoznaczne. Maslow zauważa, że głód nie musi być wskaźnikiem braku składników odżywczych w organizmie, może być również, np. sygnałem niepokoju.
Zaspokojenie potrzeb fizjologicznych uruchamia nowe potrzeby, które Maslow nazywa potrzebami bezpieczeństwa. Źródłem deprywacji tych potrzeb jest brak stabilności w otoczeniu, chaos, konflikty społeczne, deficyty ekonomiczne, a ponadto różnego rodzaju bodźce zagrażające.
Zaspokojenie potrzeb fizjologicznych oraz potrzeb bezpieczeństwa otwiera drogę potrzebom następnym – miłości i przynależności. Deficyt uczuć, poczucie uprzedmiotowienia, poczucie alienacji, poczucie samotności – to objawy wskazujące na deprywację tych potrzeb. Deprywacja potrzeby miłości uruchamia albo poszukiwanie sytuacji i ludzi zapewniających zaspokojenie tej potrzeby, albo też uruchamia działania modyfikujące otoczenie społeczne w taki sposób, by osiągnąć miłość i poczucie przynależności. (…)
Potrzeby przynależności i miłości przejawiają się jako pragnienie uczuciowych związków z innymi ludźmi. Ta grupa potrzeb jest, zdaniem Maslowa, najczęściej frustrowana, a owa frustracja odpowiada za większość zachowań patologicznych i nieprzystosowanych.
Zdaniem Maslowa potrzeby na każdym z poziomów są wrodzone, choć wartości kulturowe wpływają na sposób ich wzbudzania i ekspresji. Patologia może powstać w przypadku frustracji potrzeb na każdym z poziomów. I tak, np., frustracja potrzeby miłości może prowadzić do wrogości i perwersji seksualnych, podczas gdy frustracja potrzeb szacunku może zaowocować patologiczną nieśmiałością lub skłonnością do zachowań autodestrukcyjnych.
Teoria Maslowa wywarła większy wpływ na terapię i kształcenie niż na badania psychologiczne. Dla Maslowa, jak i dla innego wybitnego przedstawiciela psychologii humanistycznej, Carla Rogersa, centralną ludzką siłą motywacyjną jest wrodzona potrzeba wzrostu i pełnej aktualizacji potencjału jednostki. Inni psychologowie sugerowali, że motywacja do samoaktualizacji to zasadniczo motywacja do otwartości na nowe doświadczenia, idee i uczucia oraz do eksploracji zewnętrznego i umysłowego środowiska jednostki. Ponieważ lęk i poczucie winy hamują tę pozytywną motywację wzrostu, uwolnienie od motywacji braku jest istotnym warunkiem ujawnienia osobistych kompetencji i spełnień.

Regulacyjne funkcje schematów poznawczych

Według poznawczych teorii osobowości wyróżnia się następujące  regulacyjne funkcje schematów poznawczych (Reykowski):
Schematy to struktury poznawcze, za pomocą których ludzie organizują swoją wiedzę o świecie według pewnych tematów. Schematy silnie wpływają na to, co z otrzymanej informacji zauważymy, o czym myślimy i co później pamiętamy. Schematy są strukturami poznawczymi w naszych, które organizują informacje wokół pewnych tematów dotyczących różnych spraw, np. innych ludzi, nas samych, ról społecznych, (np. jakim człowiekiem jest kelnerka), także określonych zdarzeń (np. co się zwykle dzieje, gdy ludzie jedzą posiłek w restauracji). W nich zawiera się nasza podstawowa wiedza o świecie i nasze odczucia, wpływają także na przetwarzania i zapamiętywanie informacji. Gdy dociera do nas jakieś zachowanie, informacja, doświadczenie z zewnątrz będące przedmiotem naszej uwagi i odpowiada naszym wyobrażeniom to wzmacnia wtedy i potwierdza już istniejący schemat, który staje się wraz z upływem czasu coraz silniejszy i mniej podatny na zmiany. Niekiedy jakiś fakt jest tak zaskakujący i niezgodny z naszym schematem, że uwydatnia się i prawdopodobne jest, że go zapamiętamy, ponieważ przyciąga naszą uwagę swoją „nowością”. Schematy regulując nasze zachowanie, ułatwiają nam reagować w danej sytuacji, ponieważ pomagają nam kategoryzować bodźce, dostarczając odpowiedzi na pytania „co to jest”, gdy napotykamy coś nieznanego. Dzięki odnoszeniu nowych doświadczeń do tego, co już wiemy, schemat w efektywny sposób pozwala nam zrozumieć rzeczywistość społeczną, szczególnie, gdy nasze doświadczenia są niejednoznaczne i trudne do rozszyfrowania. Schematy pozwalają nam uruchomić pewne zachowania bez zastanawiania się jak mam się zachować – np. gdy idziemy do restauracji to wiemy jak się zachować, co zrobić, bo mamy już taki scenariusz w głowie i nasze zachowanie w takiej sytuacji jest określone przez dany schemat. Zachowanie kelnerki także jest zdeterminowane odpowiednim schematem. Jednakowe odczytanie tego scenariusza, schematu umożliwia płynną i realizowana bez wysiłku interakcje społeczną. Nie musimy się zastanawiać, dzięki czemu nie tracimy czasu. Schematy regulują nasze zachowanie tak, że sprawnie poruszamy się w świecie społecznym. Potrafimy identyfikować dane sytuacje i adekwatnie na nie reagować. Możemy wyłapywać informacje i modyfikować lub utwierdzać schematy, a one kierują naszą uwagą tak, by wyłapywać ważne informacje i tworzyć nowe schematy.